“It is not stress that kills us, it is our reaction to it.” - Hans Selye
Stress is onlosmakelijk verbonden met het menselijk leven. Het is geen vijand die we moeten uitschakelen, maar een natuurlijke reactie die ons helpt overleven, presteren en groeien. Toch zien we in de moderne maatschappij dat stress vaak chronisch wordt en juist dát maakt het schadelijk. Om te begrijpen waarom, moeten we eerst weten wat stress écht is, wat er fysiologisch gebeurt in het lichaam, en hoe we deze reactie positief kunnen beïnvloeden.
Wat is stress eigenlijk?
Stress is de reactie van het lichaam op een uitdaging of bedreiging, intern of extern. Die uitdaging noemen we een stressfactor of stressprikkel en “stressor”. Dat kan van alles zijn: een zwaar trainingsschema (mechanische stress), werkdruk of emotionele spanning (mentale stress), een infectie (chemische stress) of slaaptekort (fysiologische stress).
Het doel van het stresssysteem is simpel: het lichaam voorbereiden op actie.
Je hartslag stijgt, je ademhaling versnelt, spieren spannen aan en de bloeddruk verhoogt. Tegelijkertijd vertraagt het lichaam processen die op dat moment niet direct nodig zijn, zoals spijsvertering of voortplanting.
Kortdurend is dit systeem geniaal. Langdurig wordt het destructief.
De fysiologische stressrespons
De centrale speler in dit proces is de HPA-as (Hypothalamus-Pituitary-Adrenal-as) een communicatie-as tussen hersenen en hormoonklieren.
-
De hypothalamus detecteert dreiging en geeft het signaal “actie".
-
De hypofyse (pituitary gland) stuurt dit door naar de bijnieren.
-
De bijnieren produceren vervolgens het stress hormoon cortisol.
Cortisol zorgt ervoor dat energie (zoals glucose en vetzuren) vrijkomt zodat je lichaam kan vechten, vluchten of presteren. Het onderdrukt tijdelijk processen als vertering en het immuunsysteem, omdat die op dat moment niet de prioriteit hebben.
De kracht van hormetische prikkels
Niet alle stress is slecht. Integendeel. kleine doses stress zijn juist gezond. Het lichaam heeft ook "stress" nodig. Dit noemen we hormese: een lichte, gecontroleerde stressprikkel die het lichaam sterker maakt. Denk aan krachttraining, koude blootstelling, of ademhalingsoefeningen.
Bij elke prikkel die het lichaam uit balans brengt, ontstaat herstel. En dát herstelproces is waar groei plaatsvindt. Te weinig prikkel leidt tot vertraging of afname van groei. Te veel of te langdurige prikkeling tot uitputting.
Wat gebeurt er bij langdurige stress?
Wanneer stress aanhoudt, blijft het stresssysteem actief. Cortisolspiegels blijven verhoogd, wat leidt tot verstoring van meerdere systemen/processen:
-
Immuunsysteem: wordt onderdrukt → vatbaarder voor infecties.
-
Spijsvertering: vertraagt → opgeblazen gevoel, slechte opname of vertering van voedingsstoffen.
-
Energieverdeling: meer suikerverbranding, minder vetverbranding → energie dips, vermoeidheid.
-
Slaap: verminderde melatonine productie → onrustige nachten, moeilijk herstel of moeilijk in kunnen slapen.
-
Hersenen: overprikkeling van de amygdala (angstcentrum) en verminderde werking van de prefrontale cortex (rationeel denken).
Chronische stress beïnvloedt zelfs de epigenetica: langdurige activatie van stress genen kan de gevoeligheid van het stresssysteem veranderen. Dit speelt een rol bij zogeheten early life stress; stressvolle ervaringen in de kindertijd die het zenuwstelsel gevoeliger maken voor stress later in het leven.
Stress en beweging: vriend en vijand
Beweging is een paradox (een tegenstelling): het veroorzaakt stress, maar helpt ook stress te reguleren. Tijdens een goede krachttraining of hardloopsessie stijgen cortisol en adrenaline, maar na afloop dalen ze weer; terwijl serotonine en endorfines juist toenemen. Dit zorgt voor ontspanning, een blij gevoel, herstel en mentale helderheid.
Regelmatige fysieke activiteit helpt:
-
de gevoeligheid voor stress te verlagen,
-
de slaapkwaliteit te verbeteren,
-
en het immuunsysteem te versterken.
Het sleutelwoord is balans: intensieve training werkt alleen positief als het herstel voldoende is.
Ademhaling, rust en herstel
Het tegenovergestelde van de stressreactie is de herstelrespons; gestuurd door het parasympatische zenuwstelsel.
Bewuste ademhaling (zoals verlengde uitademing of box-breathing), meditatie, wandelen in de natuur, muziek luisteren of maken of rustige krachttraining helpen dit systeem te activeren.
Hierdoor daalt de hartslag, ontspant de spierspanning, en krijgt het lichaam weer ruimte om te herstellen, verteren en herstellen.
Conclusie: Stress als bondgenoot
Stress is niet de vijand, onze reactie erop bepaalt de uitkomst.
Zoals Hans Selye al zei:
“It is not stress that kills us, it is our reaction to it.”
Door te leren luisteren naar de signalen van ons lichaam, door bewust om te gaan met prikkels, herstel en ademhaling, kunnen we stress transformeren van een sluipende vijand naar een krachtig instrument voor groei.
In The Body and Performance Lab zien we stress niet als iets om te vermijden, maar als iets om te leren reguleren. Want waar herstel en spanning in balans zijn, ontstaat veerkracht, zowel fysiek als mentaal.
Bronnen (APA-stijl):
-
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.
-
Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. New York: Holt Paperbacks.
-
Chrousos, G. P. (2009). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology, 5(7), 374–381.
-
Selye, H. (1978). The Stress of Life. McGraw-Hill.
Reactie plaatsen
Reacties